მზიური, ანტიმოდერნიზმი, მეგასტრუქტურა / Mziuri, Anti-modernizm, Megastructure

10.03.2020 ლევან ასაბაშვილი

მეტაფორა

რადიარდ კიპლინგის ”ჯუნგლების წიგნში” გვხვდებიან მაიმუნები, იგივე ბანდარ-ლოგები, რომლებსაც ავტორი აღწერს, როგორც მეხსიერების არმქონე, ყეყეჩ და ავყია არსებებს, რომლებიც ჯუნგლებში დაკარგული, ძველი ცივილიზაციის ქალაქის ნანგრევებში ცხოვრობენ. ისინი ქალაქს თავის საკუთრებად თვლიან, თუმცა, არასდროს იციან რისთვის შეიქმნა მისი შენობები ან როგორ გამოიყენონ ისინი. ხშირად ბანდარ-ლოგები წრეებში სხდებიან  მეფის საბჭოს დარბაზში, ერთმანეთს ტილებს უქექავენ და თავისი აზრით ადამიანებს ბაძავენ, ან სახურავმოშლილ შენობებში დარბიან, რომელიმე კუთხეში ნალესის ნამტვრევებს და აგურებს აგროვებენ, შემდეგ კი ავიწყდებათ სად დამალეს ისინი. ამის შემდეგ ჩხუბს და ღრინაცელს ატეხენ და მეფის ბაღში, ტერასებზე გააგრძელებენ თამაშს, სადაც ვარდის და ფორთოხლის ხეებს არხევენ და ყვავილებისა და ნაყოფის ცვენით ერთობიან. მარტონი ან ჯგუფებად დაეხეტებინ სასახლის დერეფნებში, ბნელ გვირაბებსა და ასობით ოთახში, მაგრამ არასდროს ახსოვთ რა ნახეს და რა არა, ერთმანეთს კი ეუბნებიან, რომ  ადამიანებივით იქცევიან. წყაროსთან წყალს სვამენ, მაგრამ მალე აამღვრევენ და ამის გამო ჩხუბს იწყებენ. შემდეგ ერთად გაიქცევიან და ყვირიან: ”ჯუნგლებში არავინაა ჩვენისთანა ბრძენი, კარგი, ჭკვიანი და  ზრდილი.” მათ განზრახული აქვთ ადამიანად გარდაქმნა და ადამიანური ცოდნის მიღება, რის გამოც მაუგლის მოიტაცებენ კიდეც, მაგრამ როგორც კი ის რამის ახსნას იწყებს, მაშინვე ყურადღება ეფანტებათ და სხვა თავშესაქცევს პოულობენ.

პოსტსაბჭოთა თბილისზე ფიქრისას ბევრჯერ გამხსენებია ეს სცენა. ბოლოს კი მაშინ ამომიტივტივდა, როდესაც მზიურში არსებული სათამაშო მოედნის ქვედა ნაწილის ნანგრევების სურათები ვნახე (სურ. 1). ეს ობიექტი თავისი მთლიანობით არქიტექტურის განსაკუთრებულ ნიმუშს წარმოადგენდა. ის უკავშირდებოდა 1960-70 წლებში არსებულ მოძრაობას, რომელმაც დიდი გავლენა იქონია შემდგომი პერიოდის არქიტექტურასა და ქალაქმშენებლობაზე. თუმცა, სათანადო წაკითხვის გარეშე ადვილად შეიძლებოდა რიგით კონსტრუქციად ჩათვლილიყო და მოსვლოდა ის, რაც მოუვიდა. ბანდარ-ლოგებზე ქვემოთ, ჯერ ცოტა შორიდან მოვუაროთ და ნაგებობის საერთაშორისო კონტექსტს გავეცნოთ.

სურ. 1. მზიურის სათამაშო მოედნის ქვედა ნაწილის ნგრევა. ფოტო : დავით ბოსტანაშვილი

ანტიმოდერნიზმიდან მეგასტრუქტურამდე

1950 იანი წლების ბოლოსთვის, მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ 10-ზე მეტი წელი იყო გასული.  დასავლეთის ქვეყნების კეინზიანური ეკონომიკები აღმავლობას განიცდიდნენ და ქმნიდნენ შესაბამის საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ გარემოს, რომელიც ხასიათდებოდა სოციალური სფეროს მეტი დაგეგმვითა და სტანდარტიზაციით, კეთილდღეობის სისტემის გაფართოვებასთან ერთად მოხმარების ზრდით, მასობრივი დემოკრატიის შენარჩუნებით და დიდი ბიუროკრატიული აპარატით პოლიტიკის ადმინისტრირების რაციონალიზაციით (Harvey, 2000).

ამ ათწლეულის განმავლობაში დასავლეთ ევროპის ქვეყნების მასიური რეკონსტრუქცია მოდერნისტული არქიტექტურის და ქალაქგეგმარების პრინციპების მიხედვით ხორციელდებოდა. თუმცა, ამ პერიოდის დასასრულს უკვე დამკვიდრებულ და ახალი თაობის არქიტექტორებს შორის მწვავე დებატები მიმდინარეობდა არსებული მიდგომების მართებულობაზე.  ეს დებატები ძირითადად CIAM-ის[1] ფარგლებში, მოდერნისტული არქიტექტურისა და ქალაქმშენებლობის პრინციპების გარშემო მიმდინარეობდა. ახალგაზრდა არქიტექტორები მათ გადააზრებას და შეცვლას მოითხოვდნენ. თავად ახალგაზრდების პოზიციებიც განსხვავდებოდა ერთმანეთისგან. მათ ნაწილს უფრო დაბალანსებული პოზიცია ჰქონდა, ნაწილი კი უფრო რადიკალურად იყო განწყობილი.

1956 წელს, დუბროვნიკში CIAM-ის მეათე კონგრესზე (რომელიც საბოლოო აღმოჩნდა და შემდეგ შეხვედრაზე, 1959 წელს Team 10-ის[2] მიერ დაშლილად გამოცხადდა) ახალგაზრდა არქიტექტორმა იონა ფრიდმანმა წარმოადგინა მობილური არქიტექტურის მანიფესტი. მისი აზრით დამკვიდრებული არქიტექტურა და ქალაქგეგმარება მათი სიმყიფისა და ავტორიტარულობის გამო ვეღარ პასუხობდა თანამედროვე ცხოვრების მოთხოვნებს და თანდათან უფრო მეტად იზრდებოდა შეუსაბამობა ქალაქს, ქალაქგეგმარებასა და სამეცნიერო-ტექნიკურ პროგრესს შორის. ის ასახელებდა პრობლემებს, როგორებიცაა ქალაქების ექსტენსიური ზრდა, ისტორიული ურბანული გარემოს განადგურება, მობილობის სირთულე, საცხოვრებლის სიძვირე და ნაკლებობა, მაცხოვრებლების გაუცხოება საცხოვრებლისგან და ურბანული გარემოსგან და ა.შ. ამ  პრობლემების გადასაწყვეტად, ის საერთაშორისო პროფესიულ საზოგადოებას  სთავაზობდა სამგანზომილებიანი ქალაქგეგმარების ტექნიკას, რაც გულისხმობდა ჰაერში აწეული, დიდი სივრცითი კონსტრუქციების შექმნას, რომლებზეც განთავსდებოდა ინდუსტრიული წესით დამზადებული მობილური საცხოვრებელი თუ სხვა ფუნქციის მქონე, ურთიერთდაკავშირებული მოდულები. მომხმარებლებს შეეძლებოდათ ამ მოდულების სურვილისამებრ ტრანსფორმაცია ან/და სხვადასხვა ადგილას გადატანა. ასეთი სივრცითი კონსტრუქციები უნდა აღმართულიყო არსებული ქალაქების თავზე, სხვადასხვა ხელსაყრელ ადგილას (Conrads, 1970) (სურ. 2-10). ამ გზით შესაძლებელი იქნებოდა უფრო ეფექტური მიწათსარგებლობა – ქალაქის ვერტიკალური ზრდა, მოდერნისტული დაგეგმარებისთვის სახასიათო გაფართოების და არსებული უბნების ნგრევის გარეშე. ”სივრცითი ქალაქის” ტრანსფორმატიულობით და მობილურობით პიროვნებას ეძლეოდა მეტი თავისუფლება თავისი საცხოვრებელი გარემოს არჩევაში და ფორმირებაში, რაც დაგეგმარებას უფრო დემოკრატიულს ხდიდა. ამით, ასევე, სრულიად იცვლებოდა არქიტექტორის როლი. მის კომპეტენციაში რჩებოდა სისტემის მყარი ელემენტების – დიდი სივრცითი სტრუქტურების და საკომუნიკაციო ქსელების დაგეგმარება, ინდივიდუალური მოდულების განთავსებაზე და დიზაინზე მთლიანად მომხმარებელი იქნებოდა პასუხისმგებელი. 

CIAM-მა მისი იდეები არ გაიზიარა. ამის გამო 1957 წლის ბოლოს თანამოაზრეებთან ერთად ფრიდმანმა ახალი გაერთიანება GEAM[3]-ი შექმნა. 1960 წელს ჯგუფმა თავისი სამუშაო დღის წესრიგი მანიფესტის სახით გამოაქვეყნა და ”მობილური არქიტექტურის” ძირითადი პრინციპები ჩამოაყალიბა. მთელი 1960-იანი და 1970იანი წლების განმავლობაში ფრიდმანი სხვდასხვა ფორმით ამ იდეების განვითარებაზე მუშაობდა. ამ პერიოდში მისი ძირითადი თეორიული მამოძრავებელი ტექნოლოგიური განვითარების რწმენა იყო. 1962 წელს გამოქვეყნებულ ტექსტში ის წერდა, რომ მომავალში ქალაქები გადაიქცეოდა დასვენებისა და გართობის, საზოგადოებრივი ინტერესის ორგანიზებისა და გადაწყვეტის ცენტრებად; წარმოება უფრო და უფრო ავტომატიზირებული გახდებოდა, ადამიანური შრომა ნაკლებად დასჭირდებოდა და შესაბამისად დიდ აგლომერაციებს დაშორდებოდა; წარმოებაში დასაქმებული მუშები დაკარგავდნენ ფუნქციას და ”მაყურებლებად” ან ”კლიენტებად” გადაიქცეოდნენ (conrads, 1970).

მომავალში წარმოების ავტომატიზაციის შედეგად ადამიანის შრომისგან სრულ გათავისუფლებას ჰოლანდიელი მხატვრი კონსტანტ ნიუენჰუისიც ვარაუდობდა, თუმცა ფრიდმანისგან განსხვავებით მისი იდეები უფრო სიღრმისეული და შორს მიმავალი იყო. კონსტანტი ურბანიზმით 1956 წელს დაინტერესდა, როდესაც იტალიის პატარა ქალაქ ალბაში მოდერნისტული ხელოვნებით უკმაყოფილო არტისტების ”ე.წ. თავისუფალი ხელოვანების” პირველ საერთაშორისო კონგრესს დაესწრო. აქ მან მოისმინა მოდერნისტული არქიტექტურის და ქალაქგეგმარების რადიკალური კრიტიკა, აქვე შეხვდა ფრანგ პოეტს, რეჟისორსა და სტრატეგიულ აქტივისტს გი დებორს, რომელთან ერთადაც 1957 წელს რადიკალური მარქსისტული პოლიტიკურ-სახელოვნებო კოლექტივის ”Situationist International” – ის თანადამფუძნებელი გახდა. ამის შემდეგ კონსტანტმა 20 წლით მიატოვა მხატვრობა და თავისი პროექტით ”ახალი ბაბილონი” მთლიანად ურბანიზმზე გადაერთო.

სიტუაციონისტები მოდერნისტულ  ქალაქს მუშათა კლასისგან ზედმეტი ღირებულების ამოღების დიდ მექანიზმად განიხილავდნენ. მისი შესწავლა და რადიკალური კრიტიკა  ჯგუფისთვის ერთ-ერთ ცენტრალურ თემას წარმოადგენდა. ამისთვის მარქსისტი ფილოსოფოსის –  ანრი ლეფევრის გავლენით მათ განავითარეს უნიტარული ურბანიზმის იდეა. ამ იდეის მოკლედ ახსნას თუ შევეცდებით, ის გულისხმობს მუდმივ მოქმედებას, პრაქსისს, მიმართულს პირველ რიგში პიროვნების ყოველდღიურობის, ცხოვრების სტილის, ჩვეულებების რევოლუციურად გარდაქმნისკენ, ადამიანის ცხოვრების და მისი რეალური საჭიროებების ჰარმონიზებისკენ და მასთან ერთად მატერიალური გარემოს წარმოების ფორმების ცვლილებასაც, რაც თავის მხრივ ამ საჭიროებებსაც გარდაქმნის. აქედან გამომდინარეობდა ჯგუფის დასახელებაც. ”ხელოვნურად შექმნილ სიტუაციებს” განიხილავდნენ უნიტარული ურბანიზმის რეალიზების მეთოდად. მათი თეორიული ნაშრომები 1968 წლის პარიზის სტუდენტური ამბოხის ერთ-ერთი ინსპირაცია იყო.

მართალია, კონსტანტმა სიტუაციონისტების ჯგუფი მალევე, 1960 წელს დატოვა, თუმცა განაგრძო მუშაობა ”ახალ ბაბილონზე”, რაც, საერთო ჯამში, უნიტარული ურბანიზმის სივრცეში კვლევას წარმოადგენდა. მის მიერ შესრულებულ უამრავ მაკეტში, ესკიზში და რუკაზე ”ახალი ბაბილონი” ჰაერში რამდენიმე ათეულ მეტრზე აწეული, არსებული ქალაქებისა თუ გაუნაშენიანებელი სივრცეების თავზე ლაბირინთისებურად უსასრულოდ განფენილი, გადახურული მეგასტრუქტურაა. (სურ. 11-19) სატრანსპორტო კომუნიკაციების ქსელი მიწის დონეზეა მოწყობილი, ხოლო მიწის ქვეშ ავტომატიზირებული საწარმოებია მოთავსებული.

წარმოების საშუალებების სოციალიზაციის და სრული ავტომატიზაციის შემდეგ ”ახალ ბაბილონში” ადამიანები შრომისგან გათავისუფლებულები არიან. მუდმივი თამაშის რეჟიმში ისინი ნომადურ (მოხეტიალე) ცხოვრებას ეწევიან. მათ ეძლევათ უზარმაზარი რესურსები, რათა მეგასტრუქტურის ხელოვნურად განათებულ და კონდიცირებულ სივრცეებში ნებისმიერ დროსა და ადგილას საკუთარი საცხოვრებელი გარემო თავად შექმნან. ”ახალ ბაბილონში” ყველაფერი ცვალებადი და მოძრავია – სივრცე აქტივობის შედეგად იქმნება, მაგრამ ასევე მის გენერირებას ახდენს. ”ახალი ბაბილონი სიუხვის სამყაროა, სამყარო, სადაც ადამიანი ქანცგაწყვეტამდე აღარ შრომობს, არამედ თამაშობს; პოეზია, როგორც მასების ქმნილება და ცხოვრების წესი” (Nieuwenhuis, 1970).

აქ მნიშვნელოვანია ითქვას, რომ კონსტანტი და სიტუაციონისტები თამაშს არა უბრალოდ რეკრეაციის საშუალებად, არამედ კულტურის ერთ-ერთ მთავარ მაფორმირებელ ფაქტორად, არასრულფასოვანი რეალობიდან უფრო მაღალ-ორგანიზებულ რეალობაში გადასვლის, განმათავისუფლებელ და, შესაბამისად, რევოლუციურ აქტივობად განიხილავდნენ. მათ ამ შეხედულებაზე დიდი გავლენა იქონია ჰოლანდიელი ისტორიკოსის იოჰან ჰაიზინგას 1938 წელს გამოცემულმა წიგნმა ”ჰომო ლუდენს” (ადამიანი მოთამაშე), რომელშიც ავტორი ცდილობს ჰომო საპიენსთან (გონიერი ადამიანი) და ”ჰომო ფაბერთან” (ადამიანი მკეთებელი) ერთად ადამიანს მესამე, ალტერნატიული განსაზღვრება მოუძებნოს (Huizinga, 1998).

კონსტანტი ყოველთვის ამტკიცებდა, რომ ახალი ბაბილონის პროექტი  ერთდროულად იდეალისტური ხელოვნების ნიმუშიც იყო და განხორციელებადი ტექნიკური შეთავაზებაც. უტოპიური იმ თვალსაზრისით, რომ მომავლის საზოგადოებისთვის იყო შექმნილი, მაგრამ მასში გამოყენებული ტექნოლოგიების მხრივ, სრულიად შესაძლებელი. იგი ამ აზრს ხშირად ამატებდა, რომ თანამედროვე საზოგადოების დეგრადაციის ფონზე მისი პროექტის უტოპიურობა სულ უფრო საეჭვო ხდებოდა. არქიტექტურის თეორეტიკოსი მარკ უიგლი კარგად აღწერს ახალი ბაბილონის ფუნქციას თავის დროსა და კონტექსტში. მისი თქმით,  ახალი ბაბილონი იყო ეფექტურობით შეპყრობილი ფუნქციონალისტური საზოგადოების სივრცითი დომინაციის მიმართ წინააღმდეგობა. უფრო მეტად პროპაგანდა, ვიდრე კონკრეტული გადაწყვეტა და ამიტომაც იყო სიტუაციონისტური (Wiglay, 1998).

ცოტა მოგვიანებით მოდერნისტული გეგმარების კრიტიკით კიდევ რამდენიმე რადიკალური ჯგუფი გამოჩნდა ევროპულ არქიტექტურულ სცენაზე. ბრიტანეთში – ”არქიგრამი” თავისი მაღალტექნოლოგიური, ინდივიდუალურ არჩევანზე ორიენტირებული, ადაპტირებადი ქალაქების იდეებით და პოპკულტურიდან ნასესხები ესთეტიკით. იტალიაში – ”არქიზუმი” და ”სუპერსტუდიო”. იგივე ინტელექტუალური მოძრაობის ნაწილი იყო იაპონიაში მეტაბოლისტების ჯგუფიც.

იდეოლოგიის დონეზე ამ ჯგუფებს შორის საკმაოდ მკვეთრი  განსხვავებები არსებობდა. მაგალითად, კონსტანტი მიიჩნევდა, რომ ფრიდმანი თავისი მობილური არქიტექტურით მხოლოდ არსებული, უტილიტარული საზოგადოების უფრო ეფექტურად ფუნქციონირებას უწყობდა ხელს. მას ამის მაგალითად მოჰყავდა ფრიდმანის პროექტებში ბინებზე კეძო საკუთრების შენარჩუნება და წახალისება. კონსტანტის აზრით საკმარისი არ იყო ქალაქის ტექნიკური ტრანსფორმაცია, არამედ ამასთან ერთად აუცილებელი იყო სოციალური და კულტურული ცვლილებები. ფრიდმანი კი კონსტანტის პროექტს ერთი ხელოვანის მოსაზრებად მიიჩნევდა, და მუდმივ, ”ნაძალადევ” ნომადიზმს ავტორიტარიზმთან აიგივებდა. თავის სივრცით ქალაქს კი წარმოადგენდა, როგორც რეალური სოციალური და ურბანული პრობლემების გადაჭრის საშუალებას (Wigley, 1998). ფრიდმანის თანამოაზრის, ეკჰარდ შულც-ფილიცის თქმით, მათ არ სურდათ არანაირი სოციოლოგიურ დოქტრინებზე დაყრდნობა და მიიჩნევდნენ, რომ თავიანთ სივრცით სტრუქტურებში შესაძლებელი იყო ყველანაირ სოციოლოგიას ჰქონოდა ადგილი. კონსტანტი და სიტუაციონისტები კი მათ ამისთვის პოზიტივისტებს უწოდებდნენ და თავად უფრო განსაზღვრულ სოციოლოგიურ და პოლიტიკურ პოზიციებს იკავებდნენ (Fiel, 2010).

იდეოლოგიური უთანხმოების მიუხედავად კონსტანტი და ფრიდმანი მაინც მოკავშირეებად რჩებოდნენ. 1960 წლიდან კონსტანტი GEAM-ის წევრი გახდა და ჯგუფთან ერთობლივ გამოფენებშიც მონაწილეობდა. ზუსტად ამ ჯგუფის დახმარებით მოხვდა მისი ნამუშევრები ევროპის წამყვან არქიტექტურულ ჟურნალებში, და მათ შორის ფრანგულ L’architecture d’aujourd’hui – ში, რომლებიც აქტიურად აშუქებდნენ ჯგუფის ექსპერიმენტულ ნამუშევრებს (Wigley, 1998). რაც შეეხება ბრიტანეთში და იტალიაში შედარებით მოგვიანებით შექმნილ ჯგუფებს, მათ შორისაც არსებობდა მეტნაკლები იდეოლოგიური სხვაობები, თუმცა მათ ნამუშევრებს უფრო მეტად ახასიათებდა მოდერნიზმის მიერ სიღრმისეული ფასეულობების ძიების მიმართ სკეპტიციზმი, ინდივიდუალიზმის წახალისება და კულტურის ტექნოლოგიებით აღფრთოვანებულ სამომხმარებლო პლურალიზმამდე დაყვანა (Curtis, 2013). (სურ. 20-23)

რამდენადაც იდეოლოგიურად განსხვავდებოდნენ ეს ჯგუფები, იმდენად მათი შემოთავაზებული სივრცითი გადაწყვეტები ერთმანეთის მსგავსი იყო. მეგასტრუქტურა ამ მოძრაობის მთავარ არქეტიპურ ინსტრუმენტს წარმოადგენდა: სხვადასხვა ფორმით, მსუბუქი სივრცითი კონსტრუქციების თუ უფრო მყარი ნაგებობების სახით, ინდივიდუალური არჩევანის მიხედვით მუდმივი ცვალებადობისა და ადაპტირების პოტენციალით, ხშირად მიწის ზედაპირიდან აწეულ მდგომარეობაში. ამას თან ერთვოდა ტექნოლოგიების მიმართ ბრმა რწმენა და ტექნოლოგიური და მათი აზრით ”არქიტექტურისგან დაცლილი” ესთეტიკა. რასაკვირველია, ეს ჯგუფები ურთიერთგავლენას განიცდიდნენ. ყველა ერთად კი, მათზე უფროსი თაობის არქიტექტორების – ბუკმინსტერ ფულერისა და კონრად ვაშმანის ზეგავლენას განიცდიდნენ (Wigley, 1998).

ზემოთ აღწერილი რადიკალური ჯუფები შეგვიძლია მივაკუთვნოთ, 1960-იან წლებში, პირველ რიგში დასავლეთში წარმოქმნილ უფრო ფართო კონტრკულტურულ, ანტიმოდერნისტულ მოძრაობას, რომელსაც კარგად აღწერს დევიდ ჰარვი თავის წიგნში ”პოსტმოდერნული მდგომარეობა”. მისი თქმით, მასში ერთიანდებოდენენ ფორდისტული ეკონომიკის მიერ შექმნილი ღირსეული სამუშაო ადგილების გარეთ დარჩენილი არაპრივილეგირებული უმცირესობები – ქალები, ფერადკანიანები, მიგრანტები და ა.შ. და ასევე მოდერნიზმის კულტურული კრიტიკოსები, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ მეცნიერული ცოდნით გამყარებული რაციონალიზმის ავტორიტარულ ასპექტებს, გამოხატულს მონოლითურ კორპორატიულ, სახელმწიფო თუ სხვა ფორმის ინსტიტუციონალიზირებულ ძალაუფლებაში, მათ შორის ბიუროკრატიზირებულ პოლიტიკურ პარტიებსა და პროფკავშირებშიც. კონტრკულტურები ”ახალი მემარცხენეობის” პოლიტიკების მეშვეობით, სხვადასხვა ანტიავტორიტარული ჟესტებისა და იკონოკლასტური ქცევის წესების მიღებით (მუსიკაში, ჩაცმულობაში, ენაში, ცხოვრების წესში) და ყოველდღიურობის კრიტიკით ინდივიდუალური თვითრეალიზაციის სფეროებს იკვლევდნენ . ჰარვის აზრით, ამ მოძრაობის მიერ დაწყებული 1968 წლის საპროტესტო ტალღის მარცხი შესაძლოა დავინახოთ როგორც პოსტმოდერნიზმისკენ შემობრუნების პოლიტიკური და კულტურული საფუძველი (Harvey, 2000).

მართლაც, თუ კარგად დავაკვირდებით, დავინახავთ, რომ მთელი პოსტკეინსიანური, ჰარვის შეფასებით, კაპიტალის მოქნილ აკუმულაციაზე გადასვლის შემდგომი, პოსტმოდერნული, იგივე ნეოლიბერალური ეპოქის კულტურა (პარადოქსულად ასევე ბევრ ასპექტში კონტრკულტურაც), მათ შორის არქიტექტურული და გეგმარებითი, 1960-იანი წლების რადიკალურ ანტიმოდერნისტულ იდეებზე დგას. ეს ფაქტი სხვა ბევრი მიმართულების გარდა ქართული თუ საერთაშორისო მემარცხენე მოძრაობების კრიტიკისთვის მნიშვნელოვან პერსპექტივას იძლევა.

მეგასტრუქტურიდან ენჯეომდე

ზემოთ აღწერილი ჯგუფების ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელი მოდერნისტული დაგეგმარების მიმართ წინააღმდეგობა იყო. უფრო მემარცხენე პოზიციებზე მდგომნი მას აღწერდნენ, როგორც კაპიტალისტური სახელმწიფოს მიერ მუშათა კლასის ექსპლუატაციის ინსტრუმენტს, სხვები მიიჩნევდნენ, რომ ის ადამიანს საკუთარი საცხოვრებელი გარემოს შექმნის და იმპროვიზაციის პიროვნულ თავისუფლებას  ართმევდა. ხშირ შემთხვევაში ეს წინააღმდეგობა, ზოგადად, დაგეგმარების იდეის მიმართ ოპოზიციაშიც გადადიოდა. მაგალითად, ონლაინ გამოცემა ArchDaily-სთვის 2016 წელს მიცემულ ინტერვიუში იონა ფრიდმანი აცხადებს, რომ ნებისმიერი სახის წინასწარ დაგეგმარებას ეწინააღმდეგება, რადგან მისი აზრით, მხოლოდ მცდელობისა და წარუმატებლობის პროცესი ავითარებს ტექნოლოგიას (Belogolovsky, 2018). იგივე პოზიციას იზიარებდნენ ინგლისელი თეორეტიკოსი რაინერ ბენჰამი, რომელიც ინგლისში დაგეგმარების სრული გაუქმების იდეით გამოდიოდა (Anderson, 2019), ისევე, როგორც მისი ნაშრომების ზეგავლენის ქვეშ მყოფი ჯგუფი არქიგრამი და ტექნოლოგიებით აღფრთოვანებული სხვა არქიტექტორები ( Frampton, 2000).

ანტიდაგეგმარების იდეის პოპულარიზაციაში ასევე დიდი წვლილი მიუძღვის ინგლისელ ანარქისტ არქიტექტორს,  ჯონ ტერნერს, რომელიც 1960იანი წლებიდან საცხოვრებლის არაფორმალური მშენებლობით დაინტერესდა. ის რამდენიმე წელი ჩილეს დედაქალაქ ლიმაში მუშაობდა, სადაც აკვირდებოდა სოფლიდან ქალაქში ახლად ჩამოსული მიგრანტი მუშების  თვითნებურ დასახლებებში საცხოვრებლის არაფორმალური მშენებლობის პროცესს. თავის პუბლიკაციებში ის გმობს სახელმწიფოს და პროფესიონალების ჩარევას საცხოვრებლით უზრუნველყოფის საკითხში და მოსახლეობის მიერ ავტონომიურ მშენებლობას უჭერს მხარს. 1976 წელს მან გამოსცა წიგნი ”საცხოვრებელი ხალხის მიერ”, სადაც თავი მოუყარა თავის დაკვირვებებს და პოზიციებს. მისი აზრით განვითარებად ქვეყნებში საცხოვრებლის თვითნებური მშენებლობა სასურველი იყო, რადგან მოდერნისტული დაგეგმარება ვერ აკმაყოფილებდა საჭიროებას და სოციალური დეგრადაციის კერებს ქმნიდა. თვითაშენებული უბნები უზრუნველყოფდნენ მათი მაცხოვრებლების ავტონომიურობას და თავისუფლებას, ამასთანავე ხელმისაწვდომს ხდიდნენ საკუთრებას (ამაში ტერნერის იდეები ამავე პერიოდის ლიბერტარიანელი ეკონომისტის ჰერნანდო დე სოტოს იდეებს ემთხვევა). ასევე, მისი აზრით ასეთი გარემო ესთეტიურად უფრო მიმზიდველი იყო (Van Ballegooijen and Rocco, 2013).

აღსანიშნავია, რომ ამავე პერიოდში ლათინური ამერიკის ქვეყნებში სოფლიდან ქალაქში მიგრაციის გამო სწრაფი ურბანიზაციის პროცესი დაიწყო. ამ დროს დიდი ქალაქების პერიფერიებში უზარმაზარი არაფორმალური დასახლებები იქმნებოდა. ურბანისტი მაიკ დევისი, თავის წიგნში ”ჯურღმულების პლანეტა” კარგად აღწერს ამავე პერიოდში, ნეოლიბერალური შემობრუნების შემდეგ, მსოფლიო ბანკი და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები როგორ მოუწოდებდნენ და თავს ახვევდნენ განვითარებადი ქვეყნების მთავრობებს მიეტოვებინათ სახელმწიფო ცენტრალიზებული საბინაო პროგრამები და ე.წ. ”თვითდახმარების” ხელშეწყობაზე გადასულიყვნენ. გასაკვირი არაა, რომ მსოფლიო ბანკის მენეჯერებში ტერნერის იდეებმა პოპულარობა მოიპოვა და პოლისების დაგეგმვის სახელმძღვანელოდ იქცა, თავად ტერნერი კი მსოფლიო ბანკის ექსპერტი გახდა (Davies. 2006).

1970-იან წლებიდან იონა ფრიდმანიც სუპერსტრუქტურების არქიტექტორიდან ”ენჯეო” არქიტექტორად იქცა. ის აქტიურად თანამშრომლობდა საერთაშორისო ორგანიზაციებთან და განვითარებადი ქვეყნების მთავრობებთან და სთავაზობდა თავისი სივრცითი ქალაქისთვის დამუშავებულ თვითგადარჩენის ინსტრუქციებს. ინდოეთის მთავრობასთან თანამშრომლობით მან გამოაქვეყნა 100-ზე მეტი თვითგადარჩენის ინსტრუქცია საბინაო, ჯანდაცვის, საკვების და  გარემოს მართვის სფეროებში. 1977 წელს, იუნესკოს დაკვეთით გამოსცა ინსტრუქციები ”უფასო საცხოვრებლის” და ”გადარჩენის ტექნიკების” შესახებ. 1980-იანი წლების ბოლოს მან პარიზში, გაეროს უნივერსიტეტში ”თვითმკმარობის სამეცნიერო ცოდნის კომუნიკაციის ცენტრი”დააარსა  (De Wit, 2009).

ამგვარად, მათი ანტიგეგმარებითი და პოტენციურად ანტისოციალური იდეები საუკეთესოდ მოერგო დერეგულირებული, სოციალური პასუხისმგებლობებისგან გათავისუფლებული ნეოლიბერალური სახელმწიფოს ოფიციალურ იდეოლოგიას და პოსტმოდერნული კულტურის მეინსტრიმად იქცა. ეს ტენდენცია კარგად ჩანს სივრცითი იდეებისა თუ პრაქტიკების სხვა პოსტმოდერნულ გამოვლინებებშიც.

მეგასტრუქტურიდან შოპინგ მოლამდე

სიტუაციონისტები მიიჩნევდნენ რომ, ურბანულ სივრცეში კარგად ორიენტირების შესაძლებლობა დაგეგმარების და მშენებლობის მიმართ უტილიტარული საზოგადოების პირველადი მოთხოვნა იყო და რომ ასეთ საზოგადოებაში ”ჰომო ფაბერისთვის” ყველა არაპროდუქტიული წუთი დაკარგულად ითვლებოდა. ამის საპირისპიროდ, ”ლუდიკური” საზოგადოებისთვის ისინი  წინასწარმეტყველებდნენ სივრცეს, სადაც მთავარი მიზანი A დან B წერტილამდე უსწრაფესად გადაადგილების მაგიერ კრეატიული აქტივობებით მისი ინტენსიური გამოყენება იქნებოდა, სადაც ”ჰომო ლუდენსს” აქტიური როლი ექნებოდა თავის სივრცეში და რომელიც მისი აქტივობის შედეგად მუდმივ ცვლილებას განიცდიდა.

მათი აზრით, ამ ტიპის სივრცითი პრაქტიკისთვის საჭირო იყო ურბანულ სივრცეში დეზორიენტაცია, რაც გაზრდიდა მისი კვლევისა და ინტენსიურად ათვისების შესაძლებლობას. დეზორიენტაციის იდეა სიტუაციონისტების ურბანული კვლევის/კრიტიკის მეთოდიდან, ე.წ. ”დერივიდან” (Derive) იღებს სათავეს (Wiglay, 1998). დერივის დროს რამდენიმე ადამინისგან შემდგარი ჯგუფი ქალაქის ქუჩებში უმიზნოდ დაეხეტება და ჯგუფის წევრებზე სხვადასხვა უბნისა და არეალის ფსიქოლოგიურ ზეგავლენებს იკვლევს. ამ გამოცდილების მიხედვით სიტუაციონისტები ქალაქის ფსიქოგეოგრაფიულ რუკებსაც ადგენდნენ და ცდილობდნენ სხვადასხვა მიზნით გამოყენებას კრიტიკისთვის, ტაქტიკისთვის და ა.შ. (სურ. 23). თუმცა, დღეს, მათ ასეთ ”დერივებზე” ფიქრისას ჩნდება კითხვა, რასთან გვაქვს საქმე, ომისშემდგომი ქალაქის რევოლუციურ კრიტიკასთან, თუ პარიზის საშუალო კლასის ბოჰემური ახალგაზრდების კლასობრივად განპირობებულ  სუბიექტივიზმთან?  

სურ. 23 გი დებორი. შიშველი ქალაქი – პარიზის ფსიქოგეოგრაფიული რუკა

ორიენტაცია მოკლებული სივრცის სიმბოლოდ სიტუაციონისტები ლაბირინთს წარმოადგენდნენ. კონსტანტმა ეს იდეა განავითარა და აცხადებდა, რომ ”ლუდიკურ საზოგადოებაში” ურბანიზაცია მიიღებდა დინამიური ლაბირინთის სახეს, სადაც გარემო მუდმივი ცვლილების პროცესში იქნებოდა. თავის ახალ ბაბილონსაც დინამიურ ლაბირინთად წარმოადგენდა.    

ფრედერიკ ჯეიმსონი თავის წიგნში ”პოსტმოდერნიზმი ან გვიანი კაპიტალიზმის კულტურული ლოგიკა” აღწერს 1977 წელს ქალაქ ლოს-ანჯელესში, თავად დეველოპერის მიერ შედგენილი პროექტით აშენებული სასტუმრო ”ბონავენტურას” უზარმაზარ მისაღებს. ავტორი მას წარმოადგენს, როგორც პოსტმოდერნული სივრცის არქეტიპს, სადაც  ორიენტირება სრულიად შეუძლებელია. ავტორის თქმით პოსტმოდერნულმა ჰიპერსივრცემ საბოლოოდ დაჯაბნა ადამიანის სხეულის შესაძლებლობა მოახდინოს გარემოში საკუთარი თავის ცნობიერი ლოკაცია. სხეულისა და მის გარშემო განაშენიანებული გარემოს ერთმანეთისგან ამგვარ გათიშვას ჯეიმსონი სიმბოლურად უკავშირებს ადამიანის გონების უუნარობას წარმოსახვაში დაინახოს თანამედროვე გლობალური მულტინაციონალური და დეცენტრალიზებული საკომუნიკაციო ქსელები, რომლის ტყვეობაშიც ის იმყოფება ( Jameson, 1991).

ჯეიმსონის მიერ აღწერილი სივრცე მომავალ ათწლეულებში დიდი სავაჭრო დაწესებულებების ინტერიერის არქეტიპად იქცა. საკმარისია გავიხსენოთ თვალუწვდენელი სავაჭრო ცენტრები, სადაც მომხმარებელი სურვილების, დასვენებისა და თამაშის ოაზისებში, ბაზრის მიერ მოწოდებული, სხვადასხვა სიტუაციების მონაწილე ხდება. მათი დღის შუქისგან დაცული, ლაბირინთისებური ინტერიერები თითქმის სრულიად შეუძლებელს ხდის დროსა და სივრცეში ორიენტირებას.

1970-იანი წლების შემდეგ, ევროპის ქალაქების ცენტრების სავაჭრო მიზნებით რეკონსტრუქციისას აშენებული სავაჭრო ცენტრები თავისი ურბანული სტრუქტურითაც განსაკუთრებით წააგავს კონსტანტისა და სხვების ლაბირინთისებურ მეგასტრუქტურებს. რა თქმა უნდა, ეს არაა შემთხვევითობა, გერმანელი რეჟისორი ჰარუნ ფაროკი თავის ფილმში ”შოფინგის სამყაროების შემქმნელები” კარგად აღწერს ასეთი სივრცეების შემქმნელების კომერციულ და სივრცით სტრატეგიებს (Farocki, 2001). შესაბამისად, შეგვიძლია ძალიან ნათელი პარალელი გავავლოთ მეგასტრუქტურების არქიტექტორების სივრცით და სოციალურ იდეებსა და თანამედროვე შოფინგის სამყაროების რეალობას შორის. ასეთი დაკვირვებისას ნათლად ჩანს, რომ მეგასტრუქტურის მთავარ მემკვიდრეობაზე შოფინგ მოლს (თავის მხრივ ასევე უტოპიურ სივრცეს) ყველაზე საფუძვლიანი პრეტენზია შეიძლება ჰქონდეს. ჯეიმსონის გარდა ბევრი სხვა კრიტიკოსი აღნიშნავს პოსტმოდერნული სივრცის თამაშნარევ (playful), არასერიოზულ ხასიათს, მისი სივრცისა და ზოგადად, სისტემის მოუხელთებლობას. იხილეთ, მაგალითად,  Harvey, D. ან Soja, E.

ამ ჯგუფების ერთიანად შეფასებას თუ ვეცდებით, მათი (ყველაზე რადიკალური მემარცხენეების ჩათვლით) საერთო მახასიათებელი, მათივე დასახელებული, ფუნდამენტური სოციალური და ურბანული პრობლემების მიმართ გულუბრყვილო, პრიმიტიული და პოზიტივისტური გადაწყვეტებია. ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, რომ მთელი მათი სოციალური და პოლიტიკური რიტორიკა და აქედან წარმოებული პროექტები გაზრდილი კეთილდღეობის შედეგად  წარმოქმნილი საშუალო კლასის ინდივიდუალისტური პრეტენზიების შესაფუთად იყო საჭირო.

იმავე ინტელექტუალური მოძრაობის ისეთი დაბალანსებული არქიტექტორების აღწერისას, როგორიც ინგლისელი ალისონ და პიტერ სმიტსონები იყვნენ, არქიტექტურის ისტორიკოსები შტანეკი და ჰუიველი წერენ: ”უკვე 1960-იანების დასარულს და 1970-იანების დასწყისში სმიტსონები ომისშემდგომი წლების [რეკონსტრუქციის] პროექტს მორალურად მოძველებულად მიიჩნევდნენ. ისინი ყველაზე კრიტიკულად საუბრობდნენ პროფკავშირებზე და მათ ყოვლისმომცველ მატერიალიზმზე. ისინი ეწინააღმდეგებოდნენ კოლექტიურ სუბიექტურობას, რასაც, მათი აზრით კეთილდღეობის სახელმწიფო ქმნიდა. ამის ნაცვლად ამჯობინებდნენ საზოგადოებას, შემდგარს ვალდებულებების, პასუხისმგებლობის, კრეატიულობის და დასაბუთებული არჩევანის მქონე ინდივიდებისგან (Stanek, 2014)

ამ კონტექსტში ჩნდება კითხვა: ერთ სახელმწიფო ფორმაში გაერთიანებულ რომელ კომპონენტს უფრო მეტად ებრძოდნენ ეს ჯგუფები, კაპიტალისტურ ბიუროკრატიულ სახელმწიფოს თუ კეთილდღეობის კოლექტივისტურ სახელმწიფოს? ამ კითხვაზე ზუსტი პასუხის გაცემა შეუძლებელია, თუმცა შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამ ჯგუფებს შორის ყველაზე უფრო სოციალურად მოტივირებულებიც კი საკმაოდ მტრულად ეკიდებოდნენ ომისშემდგომი კეთილდღეობის სისტემის მიერ შექმნილ სოციალურ და სივრცით რეალობას, რომელმაც ცხოვრების ხარისხის მასობრივად ზრდით თავად შექმნა მათი პოლიტიკური სუბიექტურობა.

მეგასტრუქტურა თბილისში

გადმოვინაცვლოთ საბჭოთა კავშირში, კერძოდ თბილისში. აქ  ადრეული 1970-იანი წლებიდან დაწყებულმა ანტიმოდერნისტულმა და მასთან ერთად ანტისაბჭოთა მოძრაობამ კულმინაციას 1980იან წლებში მიაღწია. ისტორიკოს რონალდ გრეგორ სუნის თქმით, საბჭოთა რესპუბლიკებში ერთის მხრივ მოდერნიზაციისა, ხოლო მეორეს მხრივ რენაციონალიზაციის პროცესში გაზრდილმა კეთილდღეობამ და მოთხოვნებმა და ამასთან ერთად სისტემის დეცენტრალიაზიამ და რეპრესიული აპარატის შერბილებამ ანტისაბჭოურად განწყობილი ელიტები და მათი მხარდამჭერი ინტელექტუალები გააჩინა, რომლებიც კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებდნენ ოფიციალურად მიღებულ იდეებს და მეთოდებს (Suny, 1994). ეს მოძრაობა, რათქმაუნდა არქიტექტურასა და ქალაქგეგმარებაშიც აისახებოდა (Asabashvili, 2018). ამ დროის არქიტექტორები ცდილობდნენ მოდერნისტული გეგმარების პრინციპების გადახედვას და ინსპირაციებს სხვადასხვა წყაროდან ეძებდნენ, იქნებოდა ეს ქალაქის ცენტრი და მისი ისტორიული ფორმები, კლასიკური არქიტექტურა, ორგანული, არასწორხაზოვანი არქიტექტურა, ტრადიციული, ეთნოგრაფიული არქიტექტურა თუ სხვა. არქიტექტორების ინსპირაციის წყაროს მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო უცხოური პერიოდიკა მათ შორის ზემოთ ნახსენები, ფრანგული L’Architecture d’aujourd’hui, რომელიც ყველა სახელოსნოს ბიბლიოთეკაში იყო ხელმისაწვდომი და რომელშიც შუქდებოდა იმ დროს ევროპაში და განსაკუთრებით საფრანგეთში არსებული ძირითადი არქიტექტურულ-ქალაქგეგმარებითი ტენდენციები.

ამასთან ერთად, მოდერნისტული ტრადიციის არქიტექტორებს ესმოდათ, ერთის მხრივ, სივრცითი ფორმისა და მეორეს მხრივ თამაშის ტრანსფორმატიული ხასიათი (Burkhalter, 2014). შესაბამისად, ამ პერიოდში, საბჭოთა კავშირშიც და მის ფარგლებს გარეთაც, საბავშვო სათამაშო მოედანი, ხშირად, განიხილებოდა, როგორც ახალი არქიტექტურულ-ქალაქგეგმარებითი თუ ზოგადად, სივრცითი იდეების მცირემასშტაბიანი ხორცშესხმა, როგორც არსებული რეალობის კულტურული კრიტიკა (იხილეთ ბმულები ბიბლიოგრაფიაში).  

ამ კონტექსტში, ბავშვთა ქალაქი მზიური აღნიშნული ტრადიციის გაგრძელებად და ერთგვარ დიდ საცდელ მოედნად შეგვიძლია განვიხილოთ. მხოლოდ, ამჯერად უკვე ანტიმოდერნისტული (პოსტმოდერნული) სივრცითი იდეებისთვის. ინტერნეტ გამოცემა  ”კომერსანტისთვის” მიცემულ ინტერვიუში მზიურის პოსტმოდერნულ ხასიათს ხაზს უსვამს მისი ერთ-ერთი ავტორი, გია აბულაძე (Abuladze, 2020). მისი თქმით, მზიური ჩაფიქრებული იყო, როგორც ადგილობრივი დისნეილენდი და ჭავჭავაძის ქუჩიდან ჩასასვლელში კონსტრუქციაზე ჩამოფარებულ ფარდას პრინციპული მნიშვნელობა ჰქონდა, რათა ხაზი გაესვა მისი სანახაობრიობისთვის (აბულაძე). მართალია პარკის ბოლომდე დასრულება ვერ მოხერხდა, თუმცა განხორციელებული პროექტებითაც შეგვიძლია ვიმსჯელოთ მასზე, როგორც სხვადასხვა ანტიმოდერნისტული სივრცითი კომპოზიციების ეკლექტურ ერთობლიობაზე. მაგალითად, ჭავჭავაძის გამზირიდან პარკში ჩასასვლელი კიბე და ტერასები შესრულებულია დინამიური, არასწორხაზოვანი ფორმებით, კაფე ბარი ბერძნული კლასიკური არქიტექტურის ერთგვარი პაროდია, საბაგირო გზის ქვედა სადგური – პოსტმოდერნული მონუმენტი წრიული ღიობით, საბავშვო ფუნიკულიორი – ასევე ორგანული ფორმების ექსპერიმენტი და ჩვენი უშუალო ინტერესის საგანი – სათამაშო მოედანი სივრცითი კონსტრუქციით.

იგი შედგებოდა მიწის დონეზე არსებული კედლების ლაბირინთისებური კომპოზიციისა და ჰაერში აწეული სივრცითი კონსტრუქციისგან (სურ.24-35). ეს ელემენტები, შესაბამისად, ისტორიულ ქალაქსა და მის თავზე მოწყობილ მეგასტრუქტურას განასახიერებდნენ. მეგასტრუქტურის ალეგორიას ხაზს უსვამდა კონსტრუქციაში ინტეგრირებული პირამიდის ფორმის მოცულობები, რომლებიც რეალობაში საჩრდილობლის და წვიმისგან დაცვის ფუნქციას ასრულებდნენ, იდეურად კი იონა ფრიდმანისეულ სივრცით კონსტრუქციაში მოწყობილ ინდივიდუალურ ერთეულებად შეგვეძლო წარმოგვედგინა. ასევე კონსტრუქციაში მოწყობილი, გარსშემოსავლელი  ბილიკი მოაჯირით, რომელსაც მისადგამი კიბიდან ორ ჩამოსასრიალებელ ზოლამდე მივყავდით და საშუალებას იძლეოდა ადამიანებს (ბავშვებს) კონსტრუქციის შიგნით ემოძრავათ. მიწის დონეზე, არასწორხაზოვანი კედელი მთლიანად სათამაშო მოედანს უვლიდა გარს და სხვადასხვა სივრცეებს ქმნიდა. იგივე კედელი აკავშირებდა ძირითად სათამაშო მოედანს რელიეფზე, უფრო ქვედა დონეზე განლაგებულ, კიდევ ორ წრიულ კომპოზიციასთან.

აღნიშნული სტრუქტურა ჩემს მიერ ზემოთ აღწერილი არქიტექტურულ-ქალაქმშენებლბითი მოძრაობის იდეებზე საკმაოდ ორიგინალურ რეფლექსიას წარმოადგენდა. როგორც ზემოთ აღვწერე, 1960-70-იანი წლების რადიკალურ პროექტებში, თამაში, ირაციონალობა და თავისუფალი იმპროვიზაცია მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა, თუმცა განხორციელება ყოველთვის სერიოზულ კონტექსტში უწევდათ (აქ არ შეიძლება არ ვახსენოთ ზურაბ ჯალაღანიას და გიორგი ჩახავას საავტომობილო გზების სამინისტრო, რომელიც დაახლოებით ათი წლით ადრე 1975 წელს დასრულდა და იგივე მოძრაობის გამოძახილი იყო). მზიურის სათამაშო მოედანი ზუსტად იმითაა ორიგინალური, რომ ამ ობიექტში რადიკალური ურბანული იდეები და თამაში რეალურად ხვდებიან ერთმანეთს. ე.ი. მასში ”განხორციელება” ჰპოვა ანტიმოდერნისტული მოძრაობის როგორც ფორმალურმა, ასევე სოციალურმა იდეებმა.   

როგორც ვთქვი, მისი შექმნის დროს (1980-იან წლებში) საბჭოთა კავშირში ანტიმოდერნისტულმა და ანტისაბჭოთა განწყობამ კულმინაციას მიაღწია. არქიტექტორები უკმაყოფილებას გამოხატავდნენ ”გადამეტებული” რეგულაციების და სტანდარტიზაციის მიმართ, ქალაქის ისტორიული ცენტრი ინსპირაციის წყაროდ, ხოლო მიკრორაიონი გაუცხოების სივრცედ მიიჩნეოდა (ასაბაშვილი). 1960-იან წლებში ევროპელი ანტიმოდერნისტები ერთ-ერთი პირველნი იყვნენ, ვინც ფორმულირება გაუკეთეს იმ ძირითად კულტურულ პრინციპებს, რომლებიც შემდგომ პოსტმოდერნულ-ნეოლიბერალურ ეპოქაში ნორმებად იქცა. ამ კონტექსტში მზიურის საბავშვო მოედანი შეგვიძლია დავინახოთ, როგორც დამდეგი ნეოლიბერალიზმის მონუმენტი, ”ტოტალური” გეგმარების გარემოში ანტიდაგეგმარების დისიდენტური აქტი.

ამ ისტორიული მიმოხილვის გაკეთება საჭიროდ ჩავთვალე, რათა გასაგები გამეხადა მზიურის ბავშვთა სათამაშო მოედნის შინაარსი, მისი კავშირი ევროპაში უფრო ადრე წარმოქმნილ ინტელექტუალურ მოძრაობასთან და მეჩვენებინა 1980-იანი წლების თბილისში მისი გამოჩენის სულისკვეთება. მართლაც, საინტერესოა დასავლეთის და საბჭოთა ანტიმოდერნისტულ მოძრაობას შორის პარალელის გავლება. ეს მეთოდი საშუალებას გვაძლევს დამკვიდრებული პერსპექტივის საპირისპიროდ, მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში, ინდუსტრიალიზებული სამყაროს კაპიტალისტურ და სოციალისტურ ბანაკებში წარმოქმნილი კულტურული პროცესები დავინახოთ, როგორც ერთი მთლიანობა. მსგავსი სტრუქტურული განპირობებულობით წარმოქმნილი, განსაზღვრული სოციალური ჯგუფის, ანალოგიური კულტურული და პოლიტიკური მისწრაფებები, რომლებიც საუკეთესოდ შეერწყა ბურჟუაზიის კლასობრივი ძალაუფლების გამყარებისა და აღდგენის გლობალურ ნეოლიბერალურ პროექტს.

ბანდარ-ლოგები

50 წლიანი დომინირების შემდეგ ნეოლიბერალურმა რეჟიმმა სოციალური და ეკონომიკური დეგრადაციის ხარისხით მთელი მსოფლიო, განსაკუთრებით კი პოსტსაბჭოთა სივრცე ახალ შუა საუკუნეებამდე მიიყვანა (Davis, 2007, Dzarasov, 2014). საბჭოთა საქართველოს შემთხვევაში ანტისაბჭოთა (ანტიმოდერნისტული) მუხტი ადგილობრივი ეკონომიკური და პოლიტიკური ელიტებისგან და მათი მხარდამჭერი ინტელექტუალური წრეებისგან მოდიოდა, რომლის დასაყრდენი ახლადშექმნილი საშუალო კლასი იყო (Suny, 1994). საყოველთაო დეგრადაციის პროცესში ჩასახული, თანამედროვე ქართული ეკონომიკური და პოლიტიკური ელიტაც დიდ წილად ამ წრეებიდან გამოსული ადამიანებისგან შედგება და შესაბამისად, პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული დღის წესრიგიც მათ მიერ განისაზღვრება. ბანდარ-ლოგების სოციალურ ანალოგსაც ისინი წარმოადგენენ.

ბანდარ-ლოგების ქცევის მთავარი განმსაზღვრელი თვისება მეხსიერების არ ქონაა – მათ არ იციან რისთვის შეიქმნა ან როგორ გამოიყენონ იმ ქალაქის შენობები, რომელშიც ცხოვრობენ. არ შეუძლიათ სივრცის მენტალური რუკის შედგენა და თანმიმდევრულად აღქმა, მათ ასევე არ შესწევთ საგანზე ყურადღების დაფიქსირებისა და შემეცნების უნარი. ამასთან ერთად, მათ საკუთარი თავი საუკეთესოდ მიაჩნიათ და ადამიანად გარდაქმნაც აქვთ განზრახული, თუმცა ამისი ძალა არ შესწევთ.    

მიუხედავად იმისა თუ ვის გულისხმობდა ამ პერსონაჟებში ”იმპერიალიზმის პოეტი” რადიარდ კიპლინგი, ჩვენი ანალიზისთვის მაინც საგულისხმო სოციალურ მოდელს გვთავაზობს. როგორც ნაომი კლაინი თავის წიგნში ”შოკის დოქტრინა” აღწერს, ახალი ეკონომიკური წესრიგის დასამყარებლად, შოკური თერაპიის ერთ-ერთ მთავარ მიზანს და შედეგსაც საზოგადოებებში ისტორიული მეხსიერების დაქვეითება წარმოადგენს. შესაბამისად, ამ მეხსიერების აღდგენა შოკური თერაპიის შედეგებისგან თავის დაღწევის ერთ-ერთი გზაა (Klein, 2007). ერთი შეხედვით ეს საკმაოდ არათანმიმდევრულად ჟღერს, რადგან მთელ პოსტმოდერნულ ეპოქას ისტორიასთან დაბრუნების მცდელობა ახასიათებს, თუმცა პოსტმოდერნული ისტორიციზმი, რაც უფრო დეკორატიული ხასიათისაა, განსხვავდება კოლექტიური მეხსიერებისგან და საზოგადოებრივი განვითარების ისტორიული ხედვისგან.

ბანდარ-ლოგები თავადაც შოკური თერაპიის მსხვერპლი და ამავდროულად, პრივილეგირებული მდგომარეობის გამო, მისი შედეგების დამცველები არიან.  რადგანაც საზოგადოებაში სივრცის კონცეფციები და პრაქტიკები კლასობრივი შინაარსით განისაზღვრება,  მათი პრივილეგირებულობიდან გამომდინარე, ბანდარ-ლოგების მიერ დამკვიდრებული სივრცითი იდეები და პრაქტიკებიც ნორმადაა ქცეული. ადამიანად გარდაქმნის მათი სურვილი ”გაევროპელებისადმი” სწრაფვაში (იმ მახინჯი წარმოდგენებით, რაც ამ იდეას თან ახლავს) და მის განუხორციელებლობაში გამოიხატება. მართლაც, თვალს თუ გადავავლებთ, მთელი თანამედროვე ქართული ურბანიზმის შინაარსი ამ მიზნის მიღწევის მცდელობის კარიკატურაა. თანაც, ამ მიზნისკენ გადადგმული ყოველი ნაბიჯი უფრო მეტად აშორებთ მისგან.

შეჯამება

სავარაუდოდ, ანალოგიურ შემთხვევასთან გვაქვს საქმე მზიურის სათამაშო მოედნის შემთხვევაშიც. სივრცის კეთილმოწყობის მოტივით განადგურდა თავისი დროის მნიშვნელოვანი არქიტექტული ნიმუში, რომელიც საერთაშორისოდ არსებულ ტენდენციაზე ორიგინალურ რეფლექსიას წარმოადგენდა. როგორც ვახსენე, ნაგებობა სრულად არ განადგურებულა, მაგრამ მოიშალა ის ნაწილები, რაც მას მნიშვნელობას და მხატვრულ ღირებულებას აძლევდა – კომპლექსური არქიტექტურული იდეა პრიმიტიულ ”კონსტრუქციად” იქცა.

ეს შემთხვევა იმითაა საგულისხმო, რომ აჩვენებს უფრო ფართო ტენდენციას, რაც გამოიხატება ბოლო 30 (თუ 50-ის არა) წლის მანძილზე ჩვენი საზოგადოების კომპლექსურიდან პრიმიტიულისკენ მოძრაობაში, როგორც სამეცნიერო ტექნიკური, ასევე სოციალური და პოლიტიკური თვალსაზრისით. თუმცა, საქართველოს შემთხვევა გამონაკლისი არაა. შესაძლოა აქ უფრო მკაფიოდ და მტკივნეულად, მაგრამ გლობალურმა ნეოლიბერალურმა კაპიტალიზმმა მთელ მსოფლიოს მასშტაბით სოციალური და პოლიტიკური კრიზისები შექმნა.

დღეს, როდესაც, ამ კრიზისების ფონზე,  საქართველოშიც და მსოფლიოშიც სულ უფრო აქტიურად ხდება მოდერნისტული ეპოქის სოციალური მიღწევების თავიდან შეფასება, დღის წესრიგში დგება 1960-70იანი ანტიმოდერნისტული მოძრაობების პოლიტიკური მნიშვნელობის გადააზრებაც. საქართველოს შემთხვევაში ეს ანტისაბჭოთა მოძრაობის გადააზრებასაც გულისხმობს, რაც თავდაყირა დააყენებს საქართველოს უახლეს ისტორიას და მასთან ერთად მასში დამკვიდრებულ სოციალურ, ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და ესთეტიკურ წესრიგს.


[1]თანამედროვე არქიტექტურის საერთაშორისო კონგრესი. დაფუძნდა 1928 წელს მოდერნისტული მოძრაობის პრინციპების გავრცელების მიზნით. მის შემადგენლობაში შედიოდნენ იმ დროის ყველაზე გავლენიანიევროპელი არქიტექტორები.

[2] CIAM-ის ფარგლებში 1953 წელს დაარსებული არქიტექტორების ჯგუფი, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კონგრესის ფარგლებში დამკვიდრებულ ქალაქგეგმარებით მიდგომებს.

[3] მობილური არქიტექტურის შემსწავლელი ჯგუფი.

ბიბლიოგრაფია

Andersen, W., 2008. Paris as a Great Functional Space: Spatial Urbanism and Plug-In Architecture in the 1960s. The European Legacy. 13(6).

Anderson, C. 2019. Good Life Now: leisure and Labour in Cedric Price’s Housing Research, 1966-1973. Footprint Journal. N24. Vol 13. N1.

Bryant, J., 2006. Play and Transformation (Constant Nieuwenhuis and Situationists). Drain. Vol 6. 1-12.

Burgess, R., 1978. Petty Commodity Housing or Dweller Control? A Critique of John Turner’s Views on Housing Policy. World Development. Vol 6. N9/10. 1105-1133.

Conrads, U., 1970. Programs And Manifestos On 20th-Century Architecture. Cambridge, Mass: MIT Press.

Curtis, W., 2013. Modern Architecture Since 1900. London: Phaidon.

Davis, Mike., 2006. Planet of slums. London: Verso.

Davis, M, and Monk, D.B., 2007. Evil paradises: dreamworlds of neoliberalism. New York: New Press.

De Wit, W., 2009. The papers of Yona Friedman. Getty Research Journal, No. 1

Dzarasov, R., 2014. The Conundrum of Russian Capitalism: The Post-Soviet Economy in the World System. London: Pluto Press.

Elliott, B., 2009. Debord, Constant and Politics of Situationist Urbanism. Philosophy Faculty Presentations and Publications. 19.

Fiel, W., 2010. Eckhard Schulze-Fielitz. Wien: Spriner.

Frampton, K., 2000. Modern Architecture: Critical History. London: Thames and Hudson.

Harvey, D., 2000. The Condition Of Postmodernity. Cambridge, Mass.: Blackwell.

Huizinga, J., 1998. Homo Ludens. London: Routledge.

Jameson, Fredric., 1991. Postmodernism, or, The cultural logic of late capitalism. Durham: Duke University Press.

Kipling, R., 1910. Jungle Book. New York: The Century Co.

Klein, N., 2007. The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism. Toronto: A.A. Knopf Canada.

Lockard, J., 2017. Yona Friedman: Architecture mobile = Architecture vivante. Journal of the Society of Architectural Historians. Vol. 76 No. 1.

Mc Donough, T., 1994. Situationist Space. October. Vol 67. 58-77.

Mellou, E., 1994. Play Theories: A contemporary review, Early Child Development and Care, 102:1, 91-100

Sadler, S., 2005. Archigram: architecture without architecture. Cambridge, Mass: MIT Press.

Soja, E.W., 2010. Postmodern geographies: the reassertion of space in critical social theory. London: Verso.

Stanek, Ł., 2014. Team 10 East. Warsaw: Museum of Modern Art in Warsaw.

Suni, R. G., 1994. The Making of the Georgian Nation. 2nd edn. Bloomington and Indianapolis: Indiana University

Turner, John F.C., 1976. Housing By People. New York: Pantheon Books.

Van Ballegooijen, J. and Rocco, R., 2013. The Ideologies of Informality: informal urbanisation in the architectural and planning discourses. Third World Quarterly, 34 (10), pp.1794-1810.

Wigley, M., 1998. Constant’s New Babylon. Rotterdam: 010 Publishers.

ელექტრონული რესურსები

Abuladze, G., 2020. როგორ იქმნებოდა მზიური. [online] commersant. Available at: <https://commersant.ge/ge/post/rogor-iqmneboda-mziuri?fbclid=IwAR1sIY6ay9oXY3UnwczFxxDe5ttJDd8NhFbiyk3evL2xnARD_rXhlMCPKjU&gt; [Accessed 9 March 2020].

Asabashvili, L., 2018. In search of Identity For Old Tbilisi. [online] Urban Reactor. Available at: <https://wordpress.com/view/urbanreactor.org?site=urbanreactor.wordpress.com> [Accessed 9 March 2020].

Belogolovsky, V. Friedman,Y., 2018. Interview With Yona Friedman: “Imagine, Having Improvised Volumes ‘Floating’ In Space, Like Balloons”. [online] ArchDaily. Available at: <https://www.archdaily.com/781065/interview-with-yona-friedman-imagine-having-improvised-volumes-floating-in-space-like-balloons?ad_source=search&ad_medium=search_result_all&gt; [Accessed 9 March 2020].

Burkhalter, G., 2014. When Play Got Serious. [online] Tate. Available at: <https://www.tate.org.uk/tate-etc/issue-31-summer-2014/when-play-got-serious> [Accessed 9 March 2020].

Debord, G., 1956. Two Accounts of the Derive. [online] Situationist International Online. Available at: <https://www.cddc.vt.edu/sionline/presitu/twoaccounts.html> [Accessed 9 March 2020].

Farocki, H., 2001. Creators of Shopping Worlds. [online] Imovies. Available at: <https://www.imovies.cc/ka/movies/22141/The-Creators-of-Shopping-Worlds> [Accessed 9 March 2020].

Harris, W., 2016. Cities in The Sky: Reevaluating Yona Friedman. [online] 3:AM Magazine. Available at: <https://www.3ammagazine.com/3am/cities-in-the-sky-re-evaluating-yona-friedman/> [Accessed 9 March 2020].

Nieuwenhuis, C. writings archive. [online] Notbored. Available at: <http://www.notbored.org/constant.html> [Accessed 9 March 2020].

Nieuwenhuis, C., 1970. New Babylon: The World Of Homo Ludens. [online] Notbored.org. Available at: <http://www.notbored.org/homo-ludens.html&gt; [Accessed 9 March 2020].

Pangburn, D.J., 2017. How Playgrounds Became Art Spaces in the 20th Century. [online] Vice. Available at: <https://www.vice.com/en_uk/article/gvw44b/how-playgrounds-became-art-spaces-in-the-20th-century> [Accessed 9 March 2020].

Situationist International Selected Writings. [online] Notbored. Available at: <http://www.notbored.org/SI-texts.html> [Accessed 9 March 2020].

Yona Friedman Archive. [online] Yona Friedman. Available at: <http://www.yonafriedman.nl>[Accessed 9 March 2020].

Yona Friedman Selected Drowings. [online] Archdaily. Available at: <https://www.archdaily.com/912823/a-selection-of-the-most-representative-drawings-by-yona-friedman>[Accessed 9 March 2020].

Constant Archive. [online] Foundation Constant. Available at: <https://stichtingconstant.nl/>[Accessed 9 March 2020].